Een coördinaat is de aanduiding van een punt in de ruimte op een assenstelsel (coördinatenstelsel). Binnen navigeren bestaat een coördinaat meestal uit 2 of 3 getallen: een horizontale richting (x) en een verticale richting (y), soms aangevuld met een hoogte (z of h). Men spreekt hier ook wel van een 2-dimensionaal of 3-dimensionaal assenstelsel. Elk coördinaat beschrijft één unieke plek in de ruimte (dwz., op de kaart), en andersom wordt elke plek in de ruimte beschreven door één uniek coördinaat.
Een geodetisch coördinatenstelsel beschrijft een gebied in coördinaten zoals hierboven aangeduid, in een plat vlak met behulp van x- en y-coördinaten. Deze coördinaten worden meestal in meters genoteerd, maar in sommige gevallen kan ook met bijvoorbeeld letters of een combinatie van cijfers en letters gewerkt worden. Het x-coördinaat (abscis) geeft doorgaans een horizontale afstand weer, het y-coördinaat (ordinaat) een verticale afstand. Een geodetisch coördinatenstelsel heeft een lokaal karakter, in de zin dat het stelsel slechts een klein deel van de aarde (bijvoorbeeld één land) nauwkeurig kan beschrijven.
Een topografische kaart bevat doorgaans een raster van een geodetisch coördinatenstelsel, welke gebruikt kan worden om het coördinaat van een locatie op de kaart te bepalen. Dit kan bijvoorbeeld met een kaarthoekmeter, uitgerust met een schaalverdeling die overeenkomt met de schaal van de kaart.
Het Nederlands Grid, ook wel bekend als Rijksdriehoeksstelsel, RD-coördinaten, Amersfoortcoördinaten of Dutch grid is het standaard Nederlandse geodetische coördinatenstelsel dat bijvoorbeeld wordt gebruikt op topografische kaarten. De coördinaten bestaan uit x- en y-componenten, uitgedrukt in meters. Bij gebruik van een topografische kaart en kaarthoekmeter worden coördinaten meestal uitgedrukt in kilometers, tot op decameters nauwkeurig:
Hoewel het gebruikelijk is om het coördinaat op te schrijven als X gevolgd door Y, kan er binnen Nederland nooit verwarring ontstaan als per abuis eerst Y wordt opgeschreven gevolgd door X (YYY,YY - XXX,XX). Het horizontale X coördinaat wordt namelijk in Nederland nooit hoger dan 280, en de verticale Y wordt nooit lager dan 300.
Het rijksdriehoeksstelsel is vastgesteld ten opzichte van een centraal punt, de Onze Lieve Vrouwetoren ('Lange Jan') in Amersfoort, op x = 155.000 m, y = 463.000 m.
Een geografisch coördinatenstelsel beschrijft een gebied aan de hand van twee hoekcoördinaten: de lengtegraad (oost-west, longitude) en breedtegraad (noord-zuid, latitude). Een geografisch coördinatenstelsel heeft een globaal karakter: het kan met deze hoekcoördinaten punten op de gehele wereld beschrijven. De breedtegraad loopt van -90 graden (zuidpool) tot +90 graden (noordpool), waarbij de lijn op 0 graden typisch de evenaar vormt. De lengtegraad loopt van -180 tot 180 graden, waarbij de positie van het nulpunt van het specifieke gebruikte stelsel af hangt. In het meest gebruikte geografische stelsel, WGS84, bevindt het nulpunt zich in de buurt van Greenwich.
Geografische coördinatenstelsels worden typisch gebruikt in GPS-apparaten of andere elektronica. Omdat de coördinaten in graden zijn, is het onpraktisch deze coördinaten direct op een (topografische) kaart te gebruiken. Dit is ten eerste omdat de lengtegraadlijnen niet parallel zijn. Ten tweede is de lengte in meters van één breedtegraad typisch (veel) korter dan die van één breedtegraad. Geografische coördinaten staan soms wel op topografische kaarten ingetekend, maar tonen hun grootste nut in elektronica en software.
Geografische coördinaten worden in praktisch gebruik uitgedrukt in graden. Er zijn echter verschillende notaties in omloop op basis van verschillende onderverdelingen van graden: boogminuten en boogseconden. Eén graad wordt onderverdeeld in 60 boogminuten en één boogminuut wordt onderverdeeld in 60 boogseconden. Dit werkt soortgelijk aan een analoge klok:
| Klok | Cirkel | ||||
|---|---|---|---|---|---|
| 1 dag | = | 24 uur | 1 cirkel | = | 360 graden = 360° |
| 1 uur | = | 60 minuten | 1 graad | = | 60 boogminuten = 60' |
| 1 minuut | = | 60 seconden | 1 boogminuut | = | 60 boogseconden = 60“ |
Met de afkortingen D (graden/degrees), M (boogminuten) en S (boogseconden) kunnen we de volgende veelgebruikte notaties opschrijven:
Met behulp van de bovenstaande tabel kunnen deze verschillende notaties in elkaar omgerekend worden. Het is duidelijk dat het belangrijk is om goed op te letten welke notatie gebruikt wordt: het verkeerd gebruiken van de notatie kan leiden tot incorrecte coördinaten.
Een voorbeeld volgt van één coördinaat uitgedrukt in de verschillende notaties:
Klik binnen Plattekaart op een willekeurige plek op de kaart. Er zal een grijze marker verschijnen, aangevuld met een coördinatenvenster onderin die de coördinaten toont van de grijze marker. De grijze marker is te verslepen, of kan weggehaald worden door nogmaals ergens op de kaart te klikken. De coördinaten worden weergegeven in verschillende coördinatenstelsels. Klik op het pijltje omhoog om het coördinaat in dat stelsel in andere notaties te bekijken. Verder bevat het coördinatenvenster rechtsboven de volgende knoppen: